বৰেন্দ্ৰ বিদ্ৰোহ বা কৈৱৰ্ত বিদ্ৰোহ - ভাৰতৰ প্ৰথমটো সফল কৃষক বিপ্লৱ ৷
ভাৰতৰ ইতিহাসত বৰেন্দ্ৰ বিদ্ৰোহ এক যুগান্তকাৰী ঘটনা। এই বিদ্ৰোহক কৈৱৰ্ত বিদ্ৰোহ বুলিও জনা যায়। একাদশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে সংঘটিত এই বিদ্ৰোহ কেৱল বংগৰ ইতিহাসতে নহয়, সমগ্ৰ ভাৰতৰ সামাজিক ইতিহাসত প্ৰথমটো সংগঠিত কৃষক বিদ্ৰোহ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
বৰেন্দ্ৰ বুলিলে কি বুজা যায়:-
বৰেন্দ্ৰ হৈছে প্ৰাচীন বংগৰ এটা অঞ্চল। বৰ্তমানৰ উত্তৰ বংগৰ মালদহ, দিনাজপুৰ, ৰাজচাহী, বগুৰা, ৰংপুৰ আৰু পাবনা জিলাক সামৰি আছিল বৰেন্দ্ৰ অঞ্চল। এই অঞ্চল পাল সাম্ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰ আছিল আৰু ইয়াৰ মাটি অতি সাৰুৱা আছিল। ইয়াত বেছিভাগ কৈৱৰ্ত সম্প্ৰদায়ৰ লোক বাস কৰিছিল। কৈৱৰ্তসকলক দুটা ভাগত ভগোৱা হৈছিল। হেলে কৈৱৰ্ত যিসকলে খেতি কৰে আৰু জেলে কৈৱৰ্ত যিসকলে মাছ ধৰে।
বিদ্ৰোহৰ পটভূমি:-
পাল বংশৰ প্ৰতিষ্ঠা অষ্টম শতিকাত গোপালে কৰিছিল। ধৰ্মপাল আৰু দেৱপালৰ সময়ত পাল সাম্ৰাজ্য ভাৰতৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী সাম্ৰাজ্য আছিল। কিন্তু দেৱপালৰ পিছত পাল সাম্ৰাজ্য দুৰ্বল হৈ পৰে। একাদশ শতিকাত দ্বিতীয় মহীপাল যেতিয়া ৰজা হয় তেতিয়া সাম্ৰাজ্যত চাৰিওফালে বিদ্ৰোহ আৰু অৰাজকতা। মহীপাল আছিল অত্যন্ত অত্যাচাৰী আৰু দুৰ্বল শাসক।
ৰজা দিব্য কৈৱৰ্তৰ বংশ পৰিচয়:-
কৈৱৰ্তসকলৰ বংশ অতি প্ৰাচীন। সংস্কৃতত কৈৱৰ্ত শব্দৰ অৰ্থ পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা লোক। পদ্ম পুৰাণ আৰু ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত পুৰাণৰ মতে ক্ষত্ৰিয় পিতৃ আৰু বৈশ্য মাতৃৰ পৰা জন্ম হোৱা সন্তানক কৈৱৰ্ত বা মাহিষ্য বোলা হয়। বঙালী ইতিহাসবিদ সেৱানন্দ ভাৰতীৰ মতে মাহিষ্য জাতিৰ প্ৰাচীন বাসস্থান আছিল নৰ্মদা নদীৰ পাৰত থকা মাহিষমতী নগৰ। সেই মাহিষমতীৰ পৰাই তেওঁলোক ছোটনাগপুৰ হৈ বংগত প্ৰবেশ কৰে।
কিছুমান ইতিহাসবিদৰ মতে কৈৱৰ্তসকল দ্ৰাবিড় মূলৰ আৰু তেওঁলোকেই হৰপ্পা সভ্যতাৰ নিৰ্মাতা। আন কিছুমানৰ মতে তেওঁলোক গংগা বংশৰ লগত জড়িত। এন এন বসুৱে কোৱা মতে প্ৰথম গংগা ৰজা অনন্তবৰ্মনক ৰুধি গংগা বোলা হৈছিল আৰু ৰুধি শব্দটো কৈৱৰ্তসকলৰ বাবেই ব্যৱহাৰ হৈছিল যিসকল গংগাৰ মোহনাৰ পৰা গোদাৱৰীলৈকে বাস কৰিছিল। গতিকে দিব্য কৈৱৰ্ত কোনো সাধাৰণ মাছমৰীয়া নাছিল। তেওঁ আছিল এক প্ৰাচীন ৰাজবংশৰ উত্তৰাধিকাৰী। তেওঁৰ বংশই বহু যুগ ধৰি বৰেন্দ্ৰত সামন্ত ৰজা হিচাপে শাসন কৰি আছিল।
বিদ্ৰোহৰ অংশগ্ৰহণ কৰা তিনিজন ৰজা:-
বৰেন্দ্ৰ বিদ্ৰোহত মুঠ তিনিজন কৈৱৰ্ত ৰজাই ৰাজত্ব কৰিছিল।
প্ৰথম ৰজা দিব্য কৈৱৰ্ত। তেওঁ আছিল বিদ্ৰোহৰ মূল নায়ক। তেওঁ আছিল এজন শক্তিশালী সামন্ত আৰু দক্ষ যোদ্ধা। তেওঁৰ নেতৃত্বত কৈৱৰ্ত খেতিয়ক আৰু মাছমৰীয়াসকল একগোট হৈছিল। দিব্যই পাল সৈন্যক পৰাস্ত কৰি দ্বিতীয় মহীপালক হত্যা কৰি বৰেন্দ্ৰ দখল কৰে। খ্ৰীষ্টীয় ১০৭৫ চনৰ পৰা ১০৮০ চনলৈকে তেওঁ ৰাজত্ব কৰে। তেওঁ বৰেন্দ্ৰত শান্তি ঘূৰাই আনে।
দ্বিতীয় ৰজা ৰুদ্ৰক বা ৰুদোক। তেওঁ আছিল দিব্যৰ ভাতৃ। দিব্যৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ ৰজা হয়। তেওঁৰ শাসনকাল আছিল খ্ৰীষ্টীয় ১০৮০ ৰ পৰা ১০৮৩ চনলৈকে। তেওঁ ৰাজ্যৰ সীমা বঢ়ায় আৰু প্ৰশাসন মজবুত কৰে।
তৃতীয় আৰু আটাইতকৈ বিখ্যাত ৰজা ভীম। ভীম আছিল দিব্যৰ ভতিজা আৰু ৰুদোকৰ পুত্ৰ। তেওঁ আছিল কৈৱৰ্ত বংশৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় ৰজা। সন্ধ্যাকৰ নন্দীৰ ৰামচৰিত কাব্যত ভীমক মহা পৰাক্ৰমী আৰু দয়ালু ৰজা বুলি কোৱা হৈছে।
:-ৰজা ভীমৰ শাসন আৰু তেওঁৰ কাৰ্যাৱলী
ভীমৰ শাসনকালক বৰেন্দ্ৰৰ সোণালী যুগ বুলি কোৱা হয়। তেওঁ কৃষকৰ কৰ ৰেহাই দিছিল। বহুতো পুখুৰী আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজধানী আছিল ডমৰ বা ডম্বৰত। ভীমে নিজৰ নামত ভীমসাগৰ নামৰ এটা বিশাল জলাশয় খন্দাইছিল যি আজিও বাংলাদেশৰ দিনাজপুৰত আছে। তেওঁৰ সময়ত বৰেন্দ্ৰত কৃষি আৰু বাণিজ্যৰ বহুত উন্নতি হৈছিল। ভীমে গংগা দেৱী আৰু বাসুলি দেৱীক পূজা কৰিছিল যি কৈৱৰ্তসকলৰ কূল দেৱী।
বিদ্ৰোহৰ পতন:-
পাল বংশৰ ৰজা ৰামপালে এই পৰাজয় সহজে মানি লোৱা নাছিল। তেওঁ বৰেন্দ্ৰ পুনৰ দখল কৰিবলৈ এখন ডাঙৰ আঁচনি কৰে। তেওঁ ৰাষ্ট্ৰকূট, চোল, কলচুৰী আদি চৈধ্যটা সামন্ত ৰজাৰ সহায় লয়। ৰামচৰিতত কোৱা হৈছে যে ভীমৰ মাতুল হৰিয়ে বিশ্বাসঘাতকতা কৰি ৰামপালক সহায় কৰিছিল। ভীমক কৌশলেৰে বন্দী কৰা হৈছিল। যুদ্ধত ভীম পৰাজিত আৰু নিহত হয়। খ্ৰীষ্টীয় ১০৮৪ চনৰ আশে-পাশে কৈৱৰ্ত ৰাজ্যৰ পতন ঘটে।
বৰেন্দ্ৰ বিদ্ৰোহৰ গুৰুত্ব আৰু উত্তৰাধিকাৰ:-
এই বিদ্ৰোহ ভাৰতৰ ইতিহাসত প্ৰথম সফল কৃষক বিদ্ৰোহ। ই প্ৰমাণ কৰে যে কৈৱৰ্তসকল কেৱল মাছমৰীয়া নাছিল তেওঁলোক আছিল এক যোদ্ধা আৰু শাসক জাতি। এই বিদ্ৰোহৰ ফলত পাল সাম্ৰাজ্য চিৰদিনৰ বাবে দুৰ্বল হৈ পৰে আৰু পিছলৈ সেন বংশৰ উত্থানৰ পথ মুকলি হয়। পশ্চিম গংগা আৰু পূব গংগা বংশৰ দৰে কৈৱৰ্তসকলৰ পৰাই যে গংগা বংশৰ উৎপত্তি হৈছিল তাকো এই বিদ্ৰোহে প্ৰমাণ কৰে। আজিও উত্তৰ বংগ, অসম আৰু ওড়িশাৰ কৈৱৰ্ত সমাজে দিব্য আৰু ভীমক জাতীয় বীৰ হিচাপে পূজা কৰে। অসমৰ মাজুলীৰ কৈৱৰ্তসকলে আজিও এই গৌৰৱময় ইতিহাসক স্মৰণ কৰে।
ঋতুপৰ্ণ দাস, তিনিচুকীয়া, অসম
*Barendra Rebellion or Kaibarta Rebellion - The First Successful Peasant Revolution of India*
The Barendra Rebellion is a revolutionary event in the history of India. It is also known as the Kaibarta Rebellion. This rebellion, which took place at the end of the 11th century, is considered to be the first organized peasant rebellion not only in the history of Bengal but in the social history of India as a whole. This rebellion proved that the so-called lower class fishermen and farmer community could also rule a kingdom.
*What is meant by Barendra*
Barendra is a region of ancient Bengal. It comprised the present-day districts of Malda, Dinajpur, Rajshahi, Bogra, Rangpur and Pabna in North Bengal. This region was the centre of the Pala Empire and its land was very fertile. Most of the Kaibarta community lived here. The Kaibartas were divided into two groups - Hele Kaibarta who cultivates and Jele Kaibarta who fishes.
*Background of the rebellion*
The Pala dynasty was founded by Gopala in the 8th century. During the time of Dharmapala and Devapala, the Pala Empire was the most powerful empire in India. But after Devapala, the Pala Empire became weak. When Mahipala II became king in the 11th century, there was rebellion and anarchy all around the empire. Mahipala was an extremely tyrannical and weak ruler.
*Lineage of King Divya Kaibarta*
The lineage of the Kaibartas is very ancient. In Sanskrit, the word Kaibarta means one who depends on water. According to Padma Purana and Brahmavaivarta Purana, a child born from a Kshatriya father and a Vaishya mother is called Kaibarta or Mahishya. According to Bengali historian Sevananda Bharati, the ancient residence of the Mahishya caste was Mahishmati city on the banks of the Narmada River. From that Mahishmati they entered Bengal via Chhotanagpur.
According to some historians, the Kaibartas are of Dravidian origin and they were the builders of the Harappan civilization. According to others, they are connected with the Ganga dynasty. According to N.N. Basu, the first Ganga king Anantavarman was called Rudhi Ganga and the word Rudhi was used for the Kaibartas who lived from the mouth of the Ganga to the Godavari. Therefore Divya Kaibarta was not an ordinary fisherman. He was the heir of an ancient royal dynasty. His lineage had been ruling Barendra as feudal kings for many ages.
*The Three Kings of the Barendra Rebellion*
There were three Kaibarta kings who ruled in the Barendra Rebellion.
The first king Divya Kaibarta. He was the main hero of the rebellion. He was a powerful feudal lord and a skilled warrior. Under his leadership, the Kaibarta farmers and fishermen united. Divya defeated the Pala army and killed Mahipala II and occupied Barendra. He ruled from 1075 to 1080 CE. He brought back peace in Barendra.
The second king Rudraka or Rudok. He was the brother of Divya. After Divya's death he became king. His reign was from 1080 to 1083 CE. He expanded the boundaries of the kingdom and strengthened the administration.
The third and most famous king Bhima. Bhima was the nephew of Divya and son of Rudok. He was the most popular king of the Kaibarta dynasty. In Sandhyakar Nandi's Ramacharitam, Bhima is described as a very mighty and kind king.
*Rule of King Bhima and his works*
Bhima's reign is called the golden age of Barendra. He exempted farmers from taxes. He built many ponds and temples. His capital was at Damara or Dambara. Bhima dug a huge reservoir in his own name called Bhimsagar which is still in Dinajpur, Bangladesh. During his time agriculture and trade flourished in Barendra. Bhima worshipped Goddess Ganga and Goddess Basuli who are the clan goddesses of the Kaibartas.
*The fall of the rebellion*
Pala king Ramapala did not accept this defeat easily. He made a big plan to recapture Barendra. He took the help of fourteen feudal kings including Rastrakuta, Chola, Kalchuri etc. It is said in Ramacharitam that Bhima's maternal uncle Hari betrayed and helped Ramapala. Bhima was captured tactfully. In the battle Bhima was defeated and killed. Around 1084 CE the Kaibarta kingdom fell.
*Importance and legacy of the Barendra Rebellion*
This rebellion is the first successful peasant rebellion in the history of India. It proves that Kaibartas were not just fishermen, they were a warrior and ruling race. As a result of this rebellion, the Pala Empire became weak forever and later paved the way for the rise of the Sena dynasty. It also proves that the Ganga dynasty originated from the Kaibartas like the Western Ganga and Eastern Ganga dynasties. Even today the Kaibarta society of North Bengal, Assam and Odisha worships Divya and Bhima as national heroes. The Kaibartas of Majuli in Assam still remember this glorious history.
Rituparna Das, Tinsukia, Assam
তথ্য সংগ্ৰহত সহায় লোৱা গ্ৰন্থ আৰু উৎস
References
১. Ramacharitam of Sandhyakar Nandi Edited by R C Majumdar
২. History of Bengal Volume One Jadunath Sarkar
৩. Tribes and Castes of Bengal Sir Herbert Risley
৪. Imperial Gazetteer of India Volume One
৫. The Kaibarttas in Assam Dibya Das and P Hazarika
৬. Dynastic History of Bengal Abdul Momin Chowdhury
৭. Utkalre Bauddha Yugara Itihasa Birupaksha Kar
৮. Ethnography Castes and Tribes 1912 Sir Athelstane Baines
৯. Gaude Brahmana Mahima Ch Mazumdar
১০. Wilson's World History
১১. Bangalir Itihas Niharranjan Ray
১২. Pala Empire R C Majumdar