ভাৰতৰ কৈৱৰ্ত বংশৰ সাম্ৰাজ্য আৰু প্ৰাচীন ভাৰতৰ কৈৱৰ্ত্ত সকলৰ আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থা !
কৈৱৰ্তসকলক অতীজৰে পৰা ওড়িশা, বংগ আৰু অসমত বাস কৰা আদিবাসী জনগোষ্ঠীৰ ভিতৰত অন্যতম বুলি গণ্য কৰা হয়। আটাইতকৈ প্ৰতিষ্ঠিত তত্ত্ব অনুসৰি কৈৱৰ্তসকল দ্ৰাবিড় মূলৰ বা দ্ৰাবিড় বংশৰ অন্তৰ্গত। তেওঁলোকেই আছিল হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ সিন্ধু উপত্যকাৰ সভ্যতাৰ নিৰ্মাতা, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০০ বছৰৰ আগতেই ভাৰতীয় লিপি, নগৰ পৰিকল্পনা, নলা-নৰ্দমা আৰু কেন্দ্ৰীয় তাপ ব্যৱস্থাৰ বিকাশ কৰা লোক। এই মানুহখিনি আছিল এক ৰাজকীয় জনজাতি। জগবন্ধু সিংহৰ দৰে ইতিহাসবিদসকলে পদ্ম পুৰাণ আৰু ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত পুৰাণৰ উল্লেখ কৰি এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে যে মাহিষ্য আৰু কৈৱৰ্ত একেটা জাতি। সাধাৰণ অৰ্থত ক্ষত্ৰিয় পিতৃ আৰু বৈশ্য মাতৃৰ পৰা জন্ম হোৱা সন্তানক কৈৱৰ্ত বা মাহিষ্য বোলা হয়। কোনো কাৰণত মাহিষ্যসকল অযোধ্যাৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰি ছোট নাগপুৰ মালভূমিৰ মাজেৰে বৰ্তমানৰ মেদিনীপুৰত প্ৰৱেশ কৰিছিল। বিহাৰীলাল কল্যেই বিশ্বাস কৰে যে ওড়িশাৰ গংগা বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা অনন্তবৰ্মা মাহিষ্য বংশৰ আছিল। কৈৱৰ্তৰ দৰে মাহিষ্যসকলো আৰম্ভণিতে মাছমৰীয়া আছিল, কিন্তু আজি তেওঁলোক কৃষিৰ সৈতে জড়িত। কৈৱৰ্তৰ দুটা ভাগ আছে - জেলে কৈৱৰ্ত যি মাছ ধৰে আৰু হেলে কৈৱৰ্ত যি খেতি কৰে। সংস্কৃতত কৈৱৰ্ত শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা লোক, অৰ্থাৎ পানীৰ লগত জড়িত বৃত্তিৰ পৰা জীৱিকা চলোৱা সম্প্ৰদায়। নৃতাত্ত্বিকভাৱে তেওঁলোক দ্ৰাবিড় মূলৰ। ঐতিহাসিক নথি অনুসৰি কৈৱৰ্তসকল নৱম-দশম শতিকাৰ আগৰে পৰা কামৰূপত বাস কৰি আহিছে। মাছ ধৰা বৃত্তিৰ বাবে অনুকূল পৰিস্থিতিৰ প্ৰলোভনত তেওঁলোক সোতৰ শতিকাৰ মাজভাগত মাজুলীলৈ আহিছিল। মাজুলীৰ কৈৱৰ্তসকলে ইয়াৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনলৈ মূল্যৱান অৱদান আগবঢ়াইছে।
এই লোকসকল বৰ্তমানৰ মহাৰাষ্ট্ৰ, ছত্তিশগড় আৰু ওড়িশালৈকে বিস্তৃত ভৌগোলিক অঞ্চলত বিয়পি আছে। বঙালী ইতিহাসবিদ সেৱানন্দ ভাৰতীৰ মতে মাহিষ্য জাতিৰ প্ৰাচীন বাসস্থান আছিল নৰ্মদা নদীৰ পাৰত থকা বৰ্তমানৰ ৰত্নাৱতীৰ ওচৰত, যাক তেতিয়া মাহিষমতী বুলি কোৱা হৈছিল। গাংগি উপাধি থকা মুদিৰাজসকল মাছমৰীয়া পটভূমিৰ পৰা অহা যেন লাগে। এন এন বসুৱে উল্লেখ কৰিছে যে প্ৰথম গংগা ৰজা অনন্তবৰ্মন আৰু তেওঁৰ বংশধৰসকলক ৰুধি গংগা বুলিও কোৱা হৈছিল। ৰাধি বা ৰুধি শব্দটো গংগা নদীৰ মোহনাৰ পৰা দক্ষিণে গোদাৱৰী নদীলৈকে বিস্তৃত সমগ্ৰ পূব উপকূলীয় অঞ্চলত বাস কৰা কৈৱৰ্তসকলৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। জালাৰীসকল তেলেগু মাছমৰীয়া, পাল্কী বাহক আৰু খেতিয়ক। তেওঁলোকে গংগা বংশম বা গংগাৰ মানুহ নাম ধাৰণ কৰে। কাব্বেৰাসকল কানাড়ী মাছমৰীয়া আৰু খেতিয়কৰ জাতি।
কলভ্ৰসকলৰ পৰা কলাব্ৰস, কলবাৰস, কলবেৰস, কাব্বেৰস হ'ল, তাৰ পৰা কাব্বালিগা হ'ল। বহুলভাৱে বিশ্বাস কৰা হয় যে মুদিৰাজসকল কলভ্ৰসকলৰ বংশধৰ। ওড়িশাৰ চাইতি ঘোঁৰা নৃত্য ওড়িশাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ শক্তি পূজাৰ সৈতে জড়িত আৰু কেৱল কৈৱৰ্ত জাতিৰ মাজতহে সীমাবদ্ধ। এই উৎসৱ কৈৱৰ্তসকলে চ'ত মাহত পূৰ্ণিমাৰ পৰা ব'হাগৰ আঠ দিনলৈকে তেওঁলোকৰ জাতিগত দেৱী বাসুলি দেৱীৰ সন্মানত পালন কৰে। ঘোঁৰাৰ মূৰ লগোৱা ভালদৰে সাজ-পোছাক পিন্ধা আৰু বাঁহেৰে তৈয়াৰী শৰীৰৰ ঘোঁৰাত উঠা মানুহ এজনে ঢোল আৰু মহুৰীৰ সুৰত নাচে। ষোড়শ শতিকাত পঞ্চসখা গোষ্ঠীৰ কবি অচ্যুতানন্দ দাসৰ কৈৱৰ্ত গীতক কৈৱৰ্তসকলৰ একমাত্ৰ ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। বাসুলি দেৱীক কৈৱৰ্তসকলৰ মাজত অতি উচ্চ স্থানত ৰখা হয়।
গংগা, কৈৱৰ্ত আৰু তম্বুৰা বংশৰ বিষয়ে ডঃ নাগাস্বামীয়ে তেওঁলোকক তামিল মুধু ভেলাৰ কুডিৰ অন্তৰ্গত কোংগানিৰ গংগা ৰজা বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছে। গংগা বংশৰ ৰজাসকলে নিজকে সূৰ্য বংশৰ ৰজাৰ পৰা অহা বুলি দাবী কৰিছিল। চোড়াগংগা দেৱৰ মাদলাপাঞ্জি আৰু কৰ্ণি তাম্ৰলিপিৰ পৰা জনা যায় যে গংগাসকল সূৰ্য বংশৰ গাংগেয় নামৰ এজন ৰজাৰ বংশধৰ। গাংগেয় আছিল ভীষ্ম আৰু গংগাৰ পুত্ৰ। গংগা গংগা উপত্যকাৰ এখন কৈৱৰ্ত গাঁৱত জন্ম হৈছিল। গংগা দেৱী আছিল এগৰাকী মাছমৰীয়া মহিলা। গংগা বংশৰ উৎপত্তি হৈছে পৰম্পৰা সমৃদ্ধ, গৌৰৱময় আৰু প্ৰাচীন দাস-কৈৱৰ্ত জাতিৰ পৰা।
দক্ষিণ ভাৰতত আমি দুটা প্ৰধান বংশ দেখা পাওঁ যাক পূব গংগা আৰু পশ্চিম গংগা বুলি জনা যায়। সাম্ৰাজ্যবোৰ কৰ্ণাটকৰ পৰা ওড়িশা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশলৈকে বিয়পি আছিল। দক্ষিণ গংগাৰ ইতিহাসত কোৱা হৈছে যে তেওঁলোক খ্ৰীষ্টীয় ৫০০ চনৰ আশে-পাশে বিষ্ণুগুপ্ত নামৰ নেতাৰ নেতৃত্বত উত্তৰ ভাৰতৰ পৰা দক্ষিণলৈ আহিছিল। তেওঁলোক মূলতঃ গংগা আৰু যমুনা নদীৰ মাজৰ ভূমিৰ পৰা আহিছিল। গংগা বংশৰ ইন্দ্ৰবৰ্মন তৃতীয়ৰ আন্ধৱৰম তাম্ৰলিপিত গংগাসকলক তুম্বুৰা বংশৰ বংশধৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বায়ু পুৰাণত উল্লেখ আছে যে বিন্ধ্যৰ পাদদেশত তুমুৰা, তুম্বুৰা নামৰ এখন জনপদ আছিল। দুবেই তুম্বুৰা জাতিক মাশ্যৰ সৈতে চিনাক্ত কৰিছে। পদ্ম পুৰাণ আৰু ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত পুৰাণৰ প্ৰমাণ উল্লেখ কৰি ইতিহাসবিদ জগবন্ধু সিঙে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে যে মাহিষ্য আৰু কৈৱৰ্ত প্ৰায় একে। বঙালী ইতিহাসবিদ সেৱানন্দ ভাৰতীৰ মতে মাহিষ্য জাতিৰ প্ৰাথমিক বাসস্থান আছিল নৰ্মদা নদীৰ উত্তৰ পাৰত। নৰ্মদা নদীৰ পাৰত থকা বৰ্তমানৰ ৰত্নাৱতী হয়তো প্ৰাচীন চহৰ মাহিষমতীৰ আন এটা নাম। মাহিষমতী আছিল চেদি আৰু কলচুৰী আৰু কলভ্ৰসকলৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ৰাজধানী।
মাহিষ্য এক হিন্দু জাতি। এই জাতিৰ সদস্যসকল পৰম্পৰাগতভাৱে পশ্চিম বংগ আৰু ওড়িশা ৰাজ্যত পোৱা যায়। পশ্চিম গংগাৰ দশম শতিকাৰ পল্লৱ শিলালিপি এটাত তেওঁলোকক অযোধ্যাৰ দুগৰাকী ৰাজকুমাৰীৰ বংশধৰ বুলি কোৱা হৈছে যিয়ে চতুৰ্থ শতিকাৰ আগতে কাডাপাত ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁলোকে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা অঞ্চলটোক গংগাবাদী বোলা হৈছিল আৰু ইয়াত মূলতঃ বৰ্তমানৰ মহীশূৰ, চামৰাজনগৰ, টুমকুৰ, কোলাৰ, মাণ্ড্য আৰু বাংগালোৰ জিলা অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।
চোড়াগংগা দেৱৰ ভাইজাগপট্টনম আৰু কৰ্ণি তাম্ৰলিপিৰ পৰা জনা যায় যে খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম শতিকালৈকে গংগা বংশৰ আশীজন ৰজাই কোলাহলপুৰৰ গংগাবাদীত ৰাজত্ব কৰিছিল। ৰুধিৰ পৰা ৰাধি, ৰেধি, ৰেড্ডী, ৰেড্ডী হ'ল। প্ৰথমতে কৈৱৰ্তসকলক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছিল। যিসকলে খেতিৰ আশ্ৰয় লৈছিল তেওঁলোকক হালিয়া বোলা হৈছিল। যিসকলে জালৰ সহায়ত জীৱিকা চলাইছিল তেওঁলোকক জালিয়া বা জালুৱা বোলা হৈছিল। মাতৃ গংগা, পানীৰ দেৱী তেওঁলোকৰ প্ৰধান দেৱতা আৰু তেওঁলোকে দাবী কৰে যে তেওঁলোক গংগাৰ বংশধৰ। গংগা বংশৰ অন্তৰ্গত আৰু উপকূলীয় অঞ্চলত বাস কৰা কৈৱৰ্তসকলে নিজকে জাজাৰী বুলি কয়। জালাৰীসকলে দাবী কৰে যে তেওঁলোকে কলিংগাৰ বিখ্যাত বন্দৰ যেনে পেদ্দাপাটনা, বিশাখপট্টনম, ৰেৱালপাটনা আৰু বিমলিপাটনা নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই কৈৱৰ্তসকলৰ প্ৰধান বৃত্তি আছিল খেতি, মাছ ধৰা আৰু সাগৰীয় বাণিজ্য আৰু অভিযান। প্ৰাচীন কলিংগাৰ সাগৰীয় বাণিজ্য যাৰ বাবে ওড়িয়াসকল গৌৰৱান্বিত, প্ৰকৃততে কৈৱৰ্তসকলে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
কৈৱৰ্ত লোকসকলে গংগা বংশৰ গজপতি ৰজাসকলৰ নৌসেনাৰ দলপতি হিচাপে কাম কৰি আছিল। প্ৰাচীন কালৰে পৰা কৈৱৰ্তসকলৰ উপাস্য দেৱী বাসুলিৰ পূজা পুৰীৰ গজপতি ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদত জাকজমকতাৰে চলি আহিছে। ৰজা অনন্তবৰ্মা চোড়াগংগা দেৱৰ সময়ৰ কলিংগাৰ বাৰটা মুদ্ৰা আৱিষ্কাৰ হৈছে। চিলিকা অঞ্চলৰ মাছমৰীয়া বা কৈৱৰ্তসকলে গংগা দেৱীক পূজা কৰে। দাসসকল ধীৱৰ বা কেউট মাছমৰীয়াৰ শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত। গংগা বংশ এটা বৃহৎ প্ৰাচীন কৈৱৰ্ত বা দাস বংশৰ অংশ। তেওঁলোকৰ আদি বাসস্থান ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত বৈ থকা সিন্ধু, সৰস্বতী, সৰযু, যমুনা আৰু পবিত্ৰ গংগাৰ দৰে নদীৰ অৱবাহিকাত অৱস্থিত আছিল। গংগা নদীৰ মোহনাক গংগাৰিডাই বুলি চিনাক্ত কৰা অঞ্চলটো ওপৰৰ অঞ্চলসমূহৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। এই কাৰণে দীৰ্ঘ ঐতিহাসিক সময়ৰ উত্থান-পতনৰ পিছতো তেওঁলোকে আজি গংগা বংশৰ সৈতে নিজকে চিনাক্ত কৰি গৌৰৱ অনুভৱ কৰে। কৈলাশ পৰ্বত আছিল লিংগ পূজাৰী বা ভগৱান শিৱৰ ভক্তসকলৰ প্ৰধান উপাসনা স্থল। হিন্দুসকলে বিশ্বাস কৰে যে গংগা নদী শিৱৰ জঁটৰ পৰা ওলাই আহিছে। সেয়ে গংগাক ভাৰতৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ নদী বুলি গণ্য কৰা হয়।
গোলা জাতি গো-ওডা বা গৌড়া জাতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। কেউট বা কৈৱৰ্তৰ দৰে তেওঁলোকে দাবী কৰে যে তেওঁলোক গংগা বংশৰ। গংগা বংশৰ উৎপত্তি গংগা জাতিৰ কৈৱৰ্তৰ পৰা হৈছে। এই কৈৱৰ্তসকল গংগা নদীৰ মোহনা, গংগাৰিডাই অঞ্চলৰ পৰা কলিংগাৰ সমগ্ৰ পূব উপকূল হৈ তামিলনাডুৰ ৰামেশ্বৰমলৈকে বিস্তৃত অঞ্চলত বৃহৎ সংখ্যক বাস কৰি আহিছে। ইয়াৰ উপৰিও উত্তৰ ভাৰতৰ গংগা, যমুনা আৰু সৰযু নদীৰ অৱবাহিকাতো তেওঁলোক বৃহৎ সংখ্যক বাস কৰে। তেওঁলোক মহাৰাষ্ট্ৰ, মহীশূৰ আৰু বিন্ধ্য অঞ্চলতো বাস কৰে। গংগাসকল প্ৰাচীন কৰ্ণাটকৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাসক বংশ আছিল। তেওঁলোকে ৩৫০ ৰ পৰা ৫৫০ লৈ সাৰ্বভৌম শক্তি হিচাপে ৰাজত্ব কৰিছিল। পশ্চিম গংগাসকলে মহীশূৰ ৰাজ্যত প্ৰায় ২৫০ ৰ পৰা প্ৰায় ১০০৪ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ ৰাজত্ব কৰিছিল। পূব গংগাসকলে ১০২৮ ৰ পৰা ১৪৩৪-৩৫ লৈ কলিংগা শাসন কৰিছিল। এই দুটা বংশ সুকীয়া আছিল যদিও দূৰ সম্পৰ্কীয় আছিল। পশ্চিম গংগা আৰু বানাভাসীৰ কদম্বসকলে প্ৰায় সমসাময়িকভাৱে খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাৰ মাজভাগ বা দ্বিতীয়াৰ্ধত কৰ্ণাটকৰ প্ৰথম দুখন সাৰ্বভৌম ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। মেদিনীপুৰৰ কৈৱৰ্তসকলৰ প্ৰাৰম্ভিক ইতিহাস প্ৰাচীন চহৰ তমলুকক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠিছে, যি পঞ্চম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৌদ্ধ বসতি আৰু সামুদ্ৰিক বন্দৰ আছিল। প্ৰাচীন হিন্দু কিংবদন্তি অনুসৰি ই উপকূলৰ পৰা প্ৰায় ৮ মাইল দূৰত আছিল আৰু হুগলীৰ মোহনাত ভূমি নিৰ্মাণৰ প্ৰক্ৰিয়া ইমান স্থিৰভাৱে চলি আছে যে বৰ্তমান ই সাগৰৰ পৰা প্ৰায় ৬০ মাইল দূৰত আছে। তমলুকৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন ৰজাসকল ময়ূৰ বংশৰ আছিল আৰু জাতিৰ ক্ষত্ৰিয় আছিল। এই বংশৰ শেষ ৰজা নিশংক নাৰায়ণ নিঃসন্তান হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে আৰু তেওঁৰ মৃত্যুত সিংহাসন কালু ভূঞা নামৰ এজন শক্তিশালী আদিবাসী মুৰব্বীয়ে দখল কৰে, যি তমলুকৰ কৈৱৰ্ত বা মাছমৰীয়া ৰজাৰ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল। কৈৱৰ্তসকলক সাধাৰণতে হিন্দু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা আদিবাসী ভূঞাসকলৰ বংশধৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। বৰ্তমানৰ কৈৱৰ্ত ৰজা প্ৰতিষ্ঠাপকৰ পৰা পঁচিশতম বংশধৰ।
*ঋতুপৰ্ণ দাস, তিনিচুকীয়া, অসম*
তথ্যসূত্ৰ
১. Gaude Brahmana - Mahima Ch. Mazumdar
২. Tribes and castes of Bengal - Sir Herbert Risley
৩. Imperial Gazetteers of India, Vol. 1
৪. Utkalre Bauddha yugara Itihasa O Anyanya Prabandha - Birupaksha Kar
৫. Wilson's World History
৬. The Kaibarttas in Assam - Ms. Dibya Das & P. Hazarika
৭. Ethnography castes and tribes 1912 - Sir Athelstane Baines
